BOKT ilə bank arasında fərq nədir?

Banklar maliyyə sisteminin əsas institutlarından biridir. Banklar adətən depozit qəbul edir, ödəniş infrastrukturunda iştirak edir, hesablaşmalar aparır və müxtəlif maliyyə məhsulları təqdim edir. Kredit bank xidmətlərinin bir hissəsidir və bu xidmətlər daha geniş bank ekosisteminə bağlı olur. Bu səbəbdən bank kredit məhsullarının şərtləri və prosedurları, bir qayda olaraq, bankın ümumi risk idarəetməsi və daxili qaydaları ilə birlikdə formalaşır.

Banklarda kreditləşmə modeli, adətən, riskin idarə olunmasına və müştərinin ödəniş qabiliyyətinin sistemli qiymətləndirilməsinə əsaslanır. Banklar rəsmi gəlir, məşğulluq, kredit tarixçəsi, mövcud öhdəliklər və bəzi hallarda təminat (girov, zamin və s.) kimi göstəricilərə diqqət yetirir. Məqsəd borcun geri qaytarılması ehtimalını ölçmək və risk səviyyəsinə uyğun şərtlər formalaşdırmaqdır.

BOKT-lar bank olmayan kredit təşkilatlarıdır. Onlar banklardan fərqli olaraq depozit toplamaq hüququna malik olmur və kreditləşməni öz vəsaitləri və cəlb edilən resurslar hesabına həyata keçirir. Bu fərq resurs mənbələrinə və fəaliyyət modelinə təsir etdiyi üçün proseslər, məhsul xətti və risk qiymətləndirməsi yanaşması da banklardan fərqlənə bilər.

Burada “tənzimlənmə” aspekti də önəmlidir: bank və BOKT formatları fərqli hüquqi çərçivə və səlahiyyətlərə malik olduğuna görə, nəzarət tələbləri və fəaliyyət məhdudiyyətləri də formatdan asılı olaraq dəyişir. Bununla belə, hər iki halda fəaliyyət ümumi qaydada qanunvericilik çərçivəsində aparılır.

BOKT-lar kreditlə bağlı müxtəlif xidmətlər göstərə bilər. Praktikada bu xidmətlərə mikro kredit, bəzi hallarda lizinq, lombard tipli kreditlər və digər maliyyələşdirmə formaları daxil olur. “banksız kredit” ifadəsi gündəlik dildə bank vasitəçiliyi olmadan kreditləşməni nəzərdə tuta bilər; bu kontekstdə bokt kredit və online kredit bokt sorğuları, adətən, BOKT-ların rəqəmsal müraciət kanalları ilə bağlı məlumat axtarışını ifadə edir.

Banklarda müraciət prosesində mərhələlər çox ola bilər: ilkin yoxlama, sənədlərin toplanması, risk qiymətləndirməsi, qərar və müqavilə mərhələləri. Bu struktur bankın daxili prosedurlarından və risk modelindən asılıdır.

BOKT-larda isə müraciət prosesi bəzi hallarda daha qısa mərhələlərlə qurula bilər. Müraciət kanalı kimi onlayn forma və ya mobil tətbiqdən istifadə oluna bilər. Bununla belə, bu, “asan təsdiq” demək deyil: nəticə müştərinin təqdim etdiyi məlumatlara, mövcud öhdəliklərə və qiymətləndirmə meyarlarına əsasən formalaşır.

Banklar adətən daha “klassik” sənədləşməni tələb edir: rəsmi gəlirin təsdiqi, iş yeri haqqında məlumat, vergi və öhdəliklər, kredit tarixçəsi kimi göstəricilər qiymətləndirilir. Böyük məbləğlərdə əlavə təminat (girov, zamin və s.) tələb oluna bilər. Bu yanaşma riskin idarə edilməsinə xidmət edir.

BOKT-larda tələb olunan sənədlərin siyahısı məhsuldan və müştərinin profilindən asılı olaraq dəyişə bilər. Bəzi məhsullarda rəsmi gəlir sənədi əsas rol oynaya bilər, bəzilərində isə müştərinin faktiki pul axını və ödəniş davranışı kimi göstəricilər nəzərə alına bilər. Hər iki halda məqsəd eynidir: borcun qaytarılma ehtimalını qiymətləndirmək.

Banklar geniş filial şəbəkəsi və müxtəlif kanallarla xidmət göstərir: filial, çağrı mərkəzi, internet bankçılıq, mobil tətbiq və s. Bir çox proses oflayn təsdiq mərhələlərini də əhatə edə bilər.

BOKT-larda xidmət formatı məhsula görə fərqlənir. Bəzi BOKT-lar müraciəti və ilkin qiymətləndirməni onlayn təşkil edə, müqavilə və identifikasiya mərhələsində isə əlavə təsdiq tələb edə bilər. Formatın seçimi, adətən, risk tələbləri və hüquqi prosedurlarla bağlı olur.

Bu sualın “hamı üçün eyni” cavabı yoxdur. Seçim ehtiyacdan, məbləğdən, müddətdən, sənədləşmə imkanlarından və risk tələblərindən asılıdır. Aşağıdakı nümunələr yalnız ümumi ssenariləri göstərir; konkret şərtlər bankdan/BOKT-dan və müraciətçinin profilindən asılı olaraq dəyişə bilər.

Banklar adətən aşağıdakı ehtiyaclarda nəzərdən keçirilə bilər:

• böyük məbləğ və uzun müddət tələb olunduqda;
• rəsmi gəlirin və məşğulluğun sənədlə təsdiqi mümkün olduqda;
• təminat (girov/zamin) tələbi olan məhsullar uyğun gəldikdə;
• əlavə bank xidmətləri (hesablaşma, kart infrastrukturu və s.) önəmli olduqda.

BOKT-lar adətən aşağıdakı situasiyalarda istifadə oluna bilər:

• məbləğ və müddət daha məhdud olduqda;
• müraciətin onlayn kanalla başlanması vacib olduqda;
• məhsul mikro kredit və ya lizinq kimi daha spesifik ehtiyaca yönəldikdə;
• sənədləşmə tələbləri məhsula görə fərqli qurulduqda.

Yekunda, bank və BOKT eyni məqsədə, kreditlə bağlı maliyyə ehtiyacının qarşılanmasına, xidmət etsə də, bunu fərqli mexanizmlərlə edir. Şərtlər qanunvericilik çərçivəsində müəyyənləşir, qərar isə hər müraciət üzrə fərdi qaydada verilir.