Fişinq nədir? Fırıldaqçıları necə tanımaq və pulunuzu necə qorumaq olar

Fişinq sözü ingilis dilindəki “phishing” terminindən yaranıb. Bu kibertəhlükəsizlik təhdidində dələduz etibarlı qurum və ya şəxs kimi görünərək istifadəçini aldatmağa çalışır. Fişinq hücumunun əsas məqsədi şəxsi məlumatlar, bank kartı məlumatları, hesab şifrələri və təsdiqləmə kodlarını əldə etməkdir.

Fişinq adi oğurluqdan onunla fərqlənir ki, dələduz məlumatı çox vaxt istifadəçinin özündən alır. Bunun üçün qorxu, təcililik, maraq, qazanc və ya etibar hissindən istifadə olunur. İstifadəçi saxta linkə daxil olur, məlumatları özü yazır və bunun rəsmi sayt olduğunu düşünür.

Fişinq və digər internet fırıldaqçılığı hallarında belə mesajlarla qarşılaşmaq mümkündür:

• “Kartınız bloklanıb, bərpa etmək üçün linkə daxil olun.”
• “Kredit müraciətiniz təsdiqlənib, pulu almaq üçün məlumatları tamamlayın.”
• “Hesabınızda şübhəli əməliyyat var, OTP kodunu bildirin.”
• “Hədiyyə qazanmısınız, ödənişi qəbul etmək üçün kart məlumatlarını daxil edin.”

Bu mesajlar həqiqi görünsə də, onların məqsədi istifadəçini saxta səhifəyə yönləndirmək, şəxsi məlumatları toplamaq və ya bank hesabına giriş əldə etmək ola bilər.

Fişinq hücumu adətən dələduzun etibar yaratması ilə başlayır. Daha sonra istifadəçini tələsdirmək, saxta linkə yönləndirmək və məxfi məlumatları əldə etmək üçün əvvəlcədən hazırlanmış ssenaridən istifadə olunur.

1. 1Fırıldaqçı etibar yaratmağa çalışır
   Dələduz özünü bank əməkdaşı, kredit təşkilatının nümayəndəsi, mobil operator, çatdırılma xidməti və ya dövlət qurumunun əməkdaşı kimi təqdim edir. Bəzən tanınmış şirkətin adı, loqosu və yazı üslubu təqlid olunur.
2. 2Təcili vəziyyət yaradır
   İstifadəçiyə bank kartının bloklandığı, hesabdan pul çıxarıldığı, kreditin təsdiqləndiyi və ya borcun dərhal ödənilməli olduğu bildirilir. Məqsəd istifadəçiyə məlumatı yoxlamaq üçün vaxt verməməkdir.
3. 3Saxta link göndərir
   Saxta link bankın və ya maliyyə təşkilatının rəsmi saytına bənzəyən səhifəyə apara bilər. Dizayn oxşar olsa da, domen ünvanı fərqli olur. Bu səhifə bank kartı məlumatlarını və şəxsi məlumatları toplamaq üçün hazırlanır.
4. 4Məxfi məlumatları istəyir
   Saxta saytda kartın nömrəsi, istifadə müddəti, CVV, mobil bank şifrəsi və OTP kodu tələb oluna bilər. Telefon fırıldaqçılığı zamanı isə həmin məlumatları zəng edən şəxs soruşur.
5. 5Məlumatlardan istifadə edir
   Dələduz əldə etdiyi məlumatlarla mobil banka daxil olmağa, onlayn ödəniş etməyə, kartdan pul çıxarmağa və ya başqa əməliyyatı təsdiqləməyə cəhd göstərə bilər. Fişinq hücumunun uğurlu olması üçün zərərli proqram həmişə lazım deyil. Bəzən dələduza yalnız istifadəçinin OTP kodunu və ya bank kartı məlumatlarını verməsi kifayət edir. Maliyyə savadlılığı fişinq hücumunun bu mərhələlərini və dələduzların istifadə etdiyi üsulları vaxtında tanımağa kömək edir.

Fişinq yalnız e-mail vasitəsilə baş vermir. Müasir fişinq hücumlarında SMS, telefon zəngi, mobil tətbiqlər, sosial şəbəkələr, WhatsApp, Telegram və saxta internet səhifələri də istifadə olunur.

SMS fırıldaqçılığı zamanı istifadəçiyə bank, mobil operator, çatdırılma xidməti və ya kredit təşkilatı adından saxta mesaj göndərilir. Mesajda kartın bloklandığı, ödənişin uğursuz olduğu və ya hədiyyə qazanıldığı yazıla bilər. SMS-də adətən saxta link yerləşdirilir. İstifadəçidən həmin linkə daxil olaraq bank kartı məlumatlarını və ya OTP kodunu yazmaq tələb olunur. SMS vasitəsilə edilən bu fişinq növü “smishing” də adlanır.

Telefon fırıldaqçılığı zamanı dələduz özünü bank əməkdaşı və ya təhlükəsizlik xidmətinin nümayəndəsi kimi təqdim edir. Hesabda şübhəli əməliyyat olduğunu deyərək kart məlumatlarını, OTP kodunu, PIN və ya CVV-ni istəyə bilər. Bu fişinq növü “vishing” adlanır. Zəng edən şəxsin adınızı və bəzi məlumatlarınızı bilməsi onun həqiqi bank əməkdaşı olduğunu göstərmir.

Saxta e-mail bankdan, dövlət qurumundan, onlayn mağazadan və ya çatdırılma xidmətindən göndərilmiş kimi görünə bilər. Məktubda hesabın təsdiqlənməsi, borcun ödənilməsi və ya parolun yenilənməsi tələb olunur. E-mail ünvanındakı bir hərf fərqi, yazı səhvləri və şübhəli keçid fişinq əlaməti ola bilər. Məktubdakı linkə daxil olmaq əvəzinə rəsmi saytı ayrıca açmaq daha təhlükəsizdir.

Dələduzlar bankın, BOKT-un və ya digər maliyyə təşkilatının saytına bənzəyən səhifələr yarada bilərlər. İstifadəçi həmin saxta saytda şəxsi məlumatlarını və mobil bank şifrəsini daxil etdikdə məlumatlar dələduza ötürülür. Belə fişinq səhifələri rəsmi saytın rənglərini, loqosunu və bölmələrini təqlid edə bilər. Buna görə yalnız dizayna deyil, domen ünvanına da diqqət etmək lazımdır.

WhatsApp və Telegram vasitəsilə kredit, iş, investisiya, yardım və ya hədiyyə təklifləri göndərilə bilər. Bəzən dələduz başqa şəxsin hesabını ələ keçirərək onun adından pul və ya kart məlumatları istəyir. Mesajın tanış şəxsdən gəlməsi onun təhlükəsiz olduğunu sübut etmir. Pul göndərməzdən və şəxsi məlumatları paylaşmazdan əvvəl sorğunu başqa əlaqə kanalı ilə yoxlamaq lazımdır.

Fişinq və internet fırıldaqçılığı fərqli ssenarilərlə həyata keçirilsə də, saxta mesajlarda və zənglərdə oxşar əlamətlər olur. Bu əlamətləri tanımaq kibertəhlükəsizlik riskini azaltmağa kömək edir.

“İndi cavab verməsəniz, kart bloklanacaq”, “əməliyyatı dərhal təsdiqləyin” və ya “təklif yalnız bir neçə dəqiqə qüvvədədir” kimi ifadələr şübhə yaratmalıdır. Fırıldaqçılar istifadəçini tələsdirərək məlumatı yoxlamadan qərar verməyə məcbur etməyə çalışırlar.

OTP kodu müəyyən əməliyyatı və ya hesaba girişi təsdiqləmək üçün göndərilir. Bu kodu dələduza demək onun əməliyyatı sizin adınızdan təsdiqləməsinə imkan verə bilər. OTP kodunu bank əməkdaşı, kredit təşkilatının nümayəndəsi və ya dəstək xidməti adı ilə danışan şəxslə paylaşmayın.

PIN kod kartla aparılan müəyyən əməliyyatlarda istifadə olunur. CVV isə kartın arxa hissəsində yerləşən təhlükəsizlik kodudur. Bank əməkdaşı və ya maliyyə təşkilatı telefon zəngi, SMS, WhatsApp və Telegram vasitəsilə tam PIN və CVV məlumatını istəməməlidir.

Bank kartının bloklandığı barədə mesaj almısınızsa, mesajdakı saxta linkə daxil olmayın. Kartın vəziyyətini mobil bankda yoxlayın və ya bankın rəsmi nömrəsinə özünüz zəng edin.

Kredit müraciəti etmədiyiniz halda kreditin təsdiqləndiyi barədə mesaj almağınız fişinq əlaməti ola bilər. Kredit məbləğini almaq üçün əvvəlcədən ödəniş, kart məlumatı və ya OTP kodu tələb olunursa, məlumatı rəsmi kanalla yoxlayın.

Şəxsin sizin adınızı, telefon nömrənizi və kartın son rəqəmlərini bilməsi onun bank əməkdaşı olduğunu sübut etmir. Bu məlumatlar əvvəlki məlumat sızmalarından və ya açıq mənbələrdən əldə oluna bilər. Zəngi dayandırın və təşkilatın rəsmi saytında göstərilən nömrəyə özünüz zəng edin.

Saxta link rəsmi sayta bənzəyə bilər. Lakin internet ünvanında əlavə hərf, rəqəm, defis və ya fərqli domen olur. Linki açmazdan əvvəl ünvanı diqqətlə yoxlayın. Şübhə yarandıqda rəsmi saytın ünvanını brauzerdə özünüz yazın.

Dələduzlar telefona uzaqdan giriş verən tətbiq yükləməyi istəyə bilərlər. Belə proqramlar ekranı, daxil etdiyiniz şəxsi məlumatları və mobil bank əməliyyatlarını izləməyə imkan verə bilər. Bank və maliyyə tətbiqlərini yalnız App Store, Google Play və təşkilatın rəsmi saytından yükləyin.

Saxta linkə daxil olub şəxsi məlumatları, bank kartı məlumatlarını və ya OTP kodunu vermisinizsə, vaxt itirmədən tədbir görmək lazımdır. Sürətli reaksiya fişinq hücumunun nəticələrini azaltmağa kömək edə bilər.

1. 1Bankla dərhal əlaqə saxlayın
   Fişinq hadisəsini izah edin və hesabda şübhəli əməliyyatın olub-olmadığını yoxlayın. Bankın əlaqə nömrəsini yalnız rəsmi saytdan və ya kartın üzərindəki məlumatdan götürün.
2. 2Bank kartını bloklayın
   Kart məlumatları paylaşılıbsa, kartı mobil bank vasitəsilə müvəqqəti bloklayın və ya bankdan bloklanmasını istəyin. Kartın yenisi ilə əvəz edilməsinə ehtiyac yarana bilər.
3. 3Parolları dəyişin
   Mobil bank, e-mail, sosial şəbəkə və digər vacib hesabların parollarını yeniləyin. Eyni paroldan fərqli platformalarda istifadə etməyin.
4. 4Mobil bankı və hesab əməliyyatlarını yoxlayın
   Son ödənişlərə, pul köçürmələrinə, yeni cihaz girişlərinə və tanımadığınız əməliyyatlara baxın. Şübhəli əməliyyat gördükdə bankı dərhal məlumatlandırın.
5. 5Cihazı kibertəhlükəsizlik baxımından yoxlayın
   Naməlum tətbiq yükləmisinizsə, onu silin. Cihaza uzaqdan giriş verilibsə və ya zərərli proqramdan şübhələnirsinizsə, mütəxəssisə müraciət edin.
6. 6Sübutları saxlayın
   Saxta mesajları, telefon nömrəsini, e-mail ünvanını, saxta linki, ekran görüntülərini və ödəniş məlumatlarını silməyin. Bunlar rəsmi müraciət zamanı lazım ola bilər.
7. 7Hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət edin
   Pul çıxarılıbsa, şəxsi məlumatlardan icazəsiz istifadə olunubsa və ya dələduzluq cəhdi davam edirsə, toplanmış məlumatlarla rəsmi müraciət edin.

Maliyyə savadlılığı yalnız gəliri, xərcləri və kredit ödənişlərini planlamaq demək deyil. Bank kartından, mobil bankdan, onlayn ödənişdən və kredit xidmətlərindən təhlükəsiz istifadə etmək də maliyyə savadlılığının mühüm hissəsidir.

Maliyyə savadlılığı olan istifadəçi OTP kodunun hansı məqsədlə göndərildiyini, PIN və CVV-nin niyə məxfi saxlanıldığını, saxta linkin hansı əlamətlərlə tanındığını və bank əməkdaşının hansı məlumatları istəmədiyini bilir.

Bu biliklər fişinq hücumunu erkən mərhələdə tanımağa kömək edir. İstifadəçi təzyiq altında qərar vermir, məlumatın doğruluğunu rəsmi kanalla yoxlayır və şəxsi məlumatları paylaşmazdan əvvəl mümkün kibertəhlükəsizlik risklərini qiymətləndirir.

Maliyyə savadlılığı aşağıdakı vərdişləri formalaşdırır:

• bank kartı məlumatlarını məxfi saxlamaq;
• OTP kodunu başqa şəxsə verməmək;
• saxta link və saytı rəsmi mənbədən ayırmaq;
• kredit və ödəniş məlumatlarını yalnız rəsmi tətbiqdən yoxlamaq;
• şübhəli zəng və mesajlara dərhal reaksiya verməmək;
• maliyyə qərarlarını təzyiq altında qəbul etməmək.

KredAqro-nun dələduzlardan ehtiyatlı olun səhifəsində fişinq, şübhəli mesajlar və rəsmi əlaqə kanalları ilə bağlı əlavə məlumat tapa bilərsiniz.

Fişinq və digər internet fırıldaqçılığı riskini tam aradan qaldırmaq mümkün olmasa da, sadə kibertəhlükəsizlik qaydaları şəxsi məlumatları və pulu qorumağa kömək edir.

1. 1İki faktorlu identifikasiyanı aktiv edin
   Bu funksiya parol əldə edildikdə belə hesaba giriş üçün əlavə təsdiq tələb edir. Lakin təsdiq üçün gələn OTP kodunu heç kimə vermək olmaz.
2. 2Yalnız rəsmi tətbiqlərdən istifadə edin
   Mobil bank və maliyyə tətbiqlərini App Store, Google Play və təşkilatın rəsmi saytından yükləyin. Mesajla göndərilən APK fayllarını quraşdırmayın.
3. 3Bank kartı məlumatlarını paylaşmayın
   Kartın tam nömrəsini, istifadə müddətini, PIN və CVV-ni telefon, SMS, e-mail və mesajlaşma tətbiqləri ilə göndərməyin.
4. 4OTP kodunu heç kimə deməyin
   OTP kodu əməliyyatın təsdiqi üçün nəzərdə tutulur. Zəng edən şəxsin özünü necə təqdim etməsindən asılı olmayaraq, bu kodu paylaşmayın.
5. 5Linki açmazdan əvvəl yoxlayın
   Domen ünvanına, yazılışa və əlavə simvollara diqqət edin. Saxta link şübhəsi varsa, saytı brauzerdə özünüz açın.
6. 6Rəsmi nömrəyə özünüz zəng edin
   Şübhəli zəng aldıqda həmin nömrəyə geri zəng etməyin. Bankın və ya maliyyə təşkilatının saytında göstərilən rəsmi əlaqə nömrəsindən istifadə edin.
7. 7Əməliyyat bildirişlərini aktiv saxlayın
   SMS və mobil tətbiq bildirişləri hesabda aparılan şübhəli əməliyyatı daha tez görməyə imkan verir.
8. 8Parolları fərqli və mürəkkəb seçin
   Mobil bank, e-mail və sosial şəbəkələr üçün eyni paroldan istifadə etməyin. Parolları mütəmadi yeniləyin.
9. 9İctimai Wi-Fi şəbəkəsində maliyyə əməliyyatı etməyin
   Açıq internet şəbəkələri təhlükəsiz olmaya bilər. Mobil banka daxil olmaq və onlayn ödəniş etmək üçün şəxsi mobil internetdən istifadə etmək daha məqsədə uyğundur.

KredAqro adından şübhəli mesaj, zəng və ya saxta link almısınızsa, məlumatı KredAqro-nun rəsmi əlaqə kanalları vasitəsilə yoxlayın. KredAqro əməkdaşları mesaj və telefon zəngi ilə PIN, CVV və OTP kodu tələb etmirlər.

1. 1Fişinq nədir?
   Fişinq – dələduzların bank, maliyyə təşkilatı və ya başqa etibarlı qurum kimi görünərək şəxsi məlumatları əldə etməyə çalışdığı internet fırıldaqçılığıdır. Fişinq hücumu saxta link, SMS, e-mail və telefon zəngi vasitəsilə həyata keçirilə bilər.
2. 2Fişinq hücumunun əsas məqsədi nədir?
   Fişinq hücumunun məqsədi bank kartı məlumatlarını, mobil bank şifrəsini, OTP kodunu, PIN, CVV və digər şəxsi məlumatları əldə etməkdir. Bu məlumatlar hesaba icazəsiz giriş və maliyyə əməliyyatları üçün istifadə oluna bilər.
3. 3Fişinq cinayətdirmi?
   Fişinq şəxsi məlumatların qanunsuz əldə edilməsi, hesaba icazəsiz giriş və pulun mənimsənilməsi ilə nəticələnə bilər. Belə hallarda banka və hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etmək lazımdır.
4. 4Bank əməkdaşı OTP kodunu istəyə bilərmi?
   OTP kodu əməliyyatı təsdiqləmək üçün yalnız istifadəçiyə göndərilir. Bank və maliyyə təşkilatı əməkdaşı telefon və mesaj vasitəsilə tam OTP kodunu istəməməlidir.
5. 5Saxta linkə daxil olmuşamsa, nə etməliyəm?
   Heç bir şəxsi məlumat daxil etməmisinizsə, səhifəni bağlayın. Bank kartı məlumatları, parol və ya OTP kodu daxil etmisinizsə, dərhal bankla əlaqə saxlayın, kartı bloklayın və parolları dəyişin.
6. 6Bank kartı məlumatlarını vermişəmsə, nə etməliyəm?
   Kartı mobil bankdan bloklayın və bankın rəsmi əlaqə nömrəsinə zəng edin. Hesab əməliyyatlarını yoxlayın və kartın yenisi ilə əvəz edilməsinin lazım olub-olmadığını dəqiqləşdirin.
7. 7WhatsApp və Telegram mesajlarına etibar etmək olarmı?
   Mesajın tanış şəxsdən və ya şirkətin loqosu olan hesabdan gəlməsi onun təhlükəsiz olduğunu göstərmir. Pul göndərməzdən və şəxsi məlumatları paylaşmazdan əvvəl sorğunu başqa kanalla yoxlayın.
8. 8Telefonla zəng edən şəxsin bank əməkdaşı olduğunu necə yoxlamaq olar?
   Zəngi dayandırın və bankın kartda və ya rəsmi saytında göstərilən nömrəsinə özünüz zəng edin. Zəng edən şəxsin verdiyi nömrədən istifadə etməyin.
9. 9Kredit təsdiqi ilə bağlı mesaj həqiqi ola bilərmi?
   Kredit müraciəti etmisinizsə, statusu yalnız maliyyə təşkilatının rəsmi tətbiqi, saytı və əlaqə kanalları vasitəsilə yoxlayın. Kreditin verilməsi üçün OTP, PIN və CVV tələb edən mesajlara etibar etməyin.
10. 10Maliyyə savadlılığı fişinqdən qorunmağa necə kömək edir?
    Maliyyə savadlılığı istifadəçiyə bank kartı məlumatlarının hansı hissələrinin məxfi olduğunu, OTP kodunun necə istifadə edildiyini və saxta linkin necə tanındığını anlamağa kömək edir. Bu biliklər fişinq və internet fırıldaqçılığı riskini azaldır.

Fişinq hücumu zamanı dələduzlar etibar, qorxu və təcililik hissindən istifadə edərək şəxsi məlumatları və bank kartı məlumatlarını əldə etməyə çalışırlar. OTP, PIN və CVV-ni paylaşmamaq, saxta linklərə daxil olmamaq və məlumatı yalnız rəsmi kanallarla yoxlamaq pulunuzu qorumağa kömək edir. Maliyyə savadlılığı və əsas kibertəhlükəsizlik qaydaları fişinq riskinin vaxtında tanınmasında mühüm rol oynayır.